Thelma Ásdísardóttir

Til hamingju Thelma,
þú ert sannkölluð hetja!

Thelma Ásdísardóttir Kona ársins
Ljósberi ársins 2005
Maður ársins
Myndin af pabba
Alcohol and Drugs History Society
Þúsaldarmúsin um "Myndin af pabba"
Þúsaldarmúsin um Konu Ársins 2005

Sunnudaginn 9. október, 2005 - Innlendar fréttir - Morgunblaðið

Greinir frá grófu kynferðisofbeldi gegn sér og fjórum systrum sínum

Öryggisnetið brást

Thelma Ásdísardóttir

Eftir Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur ben@mbl.is

"MÉR finnst mikil skömm liggja hjá Hæstarétti fyrir að hafa sýknað þennan mann," segir Thelma Ásdísardóttir um föður sinn, sem um árabil beitti hana og systur hennar fjórar andlegu, líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi. Í gær kom út bók Gerðar Kristnýjar "Myndin af pabba - saga Thelmu" en í henni segir Thelma frá lífinu í gula húsinu í Hafnarfirðinum þar sem þær systur ólust upp.

Allt frá því að þær voru fimm ára gamlar beitti faðirinn dætur sínar grófu kynferðislegu ofbeldi og seldi öðrum mönnum aðgang að þeim til hins sama í skiptum fyrir áfengi og fíkniefni. Í samtali við Tímarit Morgunblaðsins í dag segir Thelma sögu sína og gagnrýnir framgöngu yfirvalda í málefnum fjölskyldunnar. Sérstaklega gagnrýnir hún Hæstarétt fyrir að hafa sýknað föður hennar af ákærum um kynferðisofbeldi gegn dóttur sinni, þrátt fyrir sakfellingu héraðsdóms. Málareksturinn tók sex ár og allan þann tíma og reyndar mun lengur þurftu stúlkurnar að þola misþyrmingar af hálfu föður síns og annarra karlmanna. Þá segir hún skólayfirvöld lítið sem ekkert hafa gert til að grípa inn í gang mála.

"Í raun finnst mér allt þetta öryggisnet hafa brugðist. Börn sem eru í svona vandræðum, eins og við vorum þarna í, eiga að geta treyst því að þeim sé bjargað."

Mikilvægt að bókin leiði til breytinga
Sigurður Svavarsson, útgáfustjóri Eddu, segir mikilvægt að bókin leiði til einhverra breytinga. "Þess vegna ætlum við að senda hana til helstu ráðherra sem málaflokkurinn snertir, formanna stjórnmálaflokkanna, formanna þingflokkanna og stjórnenda í stærstu bæjarfélögunum. Þegar fólk sýnir það hugrekki að segja sögu sína eins og Thelma gerir í þessari bók þá finnst okkur að það verði að verða til þess að við bætum það umhverfi sem börn lifa og þrífast í. Tilfinningin sem við öll fáum, sem höfum lesið þetta verk, er að þetta megi ekki gerast aftur." | Tímarit

Sunnudaginn 9. október, 2005 - Tímarit Morgunblaðsins

[ Smelltu til að sjá stærri mynd }

Skömmin er ekki mín

Í gulu húsi í Hafnarfirðinum máttu fimm litlar stúlkur þola ógnvænlegt ofbeldi alla sína barnæsku. Ein þeirra er Thelma Ásdísardóttir sem í nýútkominni bók Gerðar Kristnýjar, Myndin af pabba - saga Thelmu, segir söguna af því hvernig pabbi þeirra misþyrmdi þeim systrum andlega, líkamlega og kynferðislega á grófasta máta og veitti öðrum karlmönnum aðgang að þeim til hins sama í skiptum fyrir áfengi og fíknifefni.

Fyrstu sextán æviárin þar sem barsmíðar, kynferðislegar misþyrmingar, útskúfun og einelti voru daglegt brauð sjást ekki á henni enda eru þau að baki. Þvert á móti er það sterk og geislandi Thelma sem kemur til dyra föstudagsmorguninn sem við hittumst til spjalls. Hún hefur ákveðið að snúa vörn í sókn og nýta sér sára reynsluna sem meðbyr í starfi sínu við að aðstoða aðra sem hafa svipaða sögu að segja.

"Ég er fædd árið 1967 þannig að áttundi og níundi áratugurinn er aðalsögusvið bókarinnar. Ég ólst upp í Hafnarfirði hjá móður minni og föður, Stefáni Guðna Ásbjörnssyni, ásamt fjórum systrum, tveimur yngri og tveimur eldri. Við vorum alltaf mjög fátæk, bjuggum í hrörlegu, gulu húsi við Hringbrautina og við systurnar fengum yfirleitt aldrei neitt nýtt. Matur var af mjög skornum skammti og oft var ekkert til. Það bjargaði okkur að mamma var húsmæðraskólagengin og kunni vel að nýta allt. Hún nýtti t.d. soðið af fiski og kjúklingi þannig að ef annað hvort var í matinn var alveg öruggt að við yrðum með samskonar súpu næstu tvo dagana. Niðri á bryggju fengum við gefins fisk sem sjómennirnir ætluðu annars að henda þannig að oft voru allar klær úti til að ná í mat. Stundum skipti mamma á milli okkar einu eggi bara til að vera viss um að við fengjum öll næringarefni sem við þurftum. Í raun var hún sprenglærð í þessu en það nýttist henni ekki til að fá vinnu þannig að hún vann ýmis láglaunastörf. Sjálfstraust hennar var heldur ekki upp á marga fiska því pabbi beitti hana alls kyns ofbeldi svo hún brotnaði smám saman niður.

Pabbi var atvinnulaus og ég á enga minningu um að hann hafi nokkru sinni unnið. Hann var alla tíð í óreglu, var alkóhólisti og notaði eiturlyf og átti sér sögu um ofbeldi. Á svipuðum tíma og hann kynntist mömmu var hann kærður og dæmdur fyrir nauðgun á 13 ára gamalli stúlku." Þrátt fyrir að dómurinn hljóðaði upp á 18 mánaða fangelsisvist fékk Stefán fljótlega að fara heim því hann brotnaði niður andlega. Mörg ár liðu áður en hann fór aftur í fangelsi, og þá í tengslum við annað mál.

Murkaði lífið úr gæludýrunum

"Í minni minningu er pabbi alltaf yfirgnæfandi ógn og vald," heldur Thelma áfram. "Hann var sá sem stýrði heimilinu og allt snerist um að hafa hann góðan. Maður fékk þá vitneskju með móðurmjólkinni að pabbi var hættulegur og ég spurði mig jafnvel ekkert að því hvort þetta væri eðlilegt eða ekki. Svona var bara lífið." Þannig þurfti ekki mikið að ganga á til þess að hann léti hnefana ráða í samskiptum sínum við dætur sínar og konu og oft var aðeins um smávægilegar "yfirsjónir" að ræða. "Það var ekki bara líkamlegt ofbeldi og meiðingar heldur var öll þessi ógn með dýrin," segir Thelma og vísar til þess að pabbi hennar átti til að murka lífið úr gæludýrum, sem voru ófá á heimilinu, fyrir framan dæturnar ef hann var ekki ánægður með frammistöðu stúlknanna.

"Við vorum líka látnar bera mikla ábyrgð í tengslum við heimilið og vorum til dæmis oft sendar til Reykjavíkur með ávísun til að versla samkvæmt einhverjum lista. Þetta voru iðulega flóknir hlutir; eitthvað fyrir fiskaræktina sem pabbi hafði komið sér upp, ákveðið vítamín eða sérhæfða filmu því hann var áhugaljósmyndari. Oft komum við með vitlausa vöru heim og fengum óblíðar móttökur. Það var hart lagt að okkur að taka nótu fyrir öllu en því áttum við til að gleyma og vorum þá sendar aftur til Reykjavíkur til að ná í kvittunina. Svoleiðis yfirsjónir gátu snúist upp í mikla pínu. Einhverju sinni gleymdi ég að fá kvittun í gullfiskabúðinni og var send til baka. Kallinn í búðinni var greinilega orðinn eitthvað pirraður á pabba enda endalaust rugl á honum, alltaf að hringja og skammast. Hann neitaði mér því um kvittunina á þeirri forsendu að salan væri löngu um garð gengin. Ég varð ofsalega hrædd því ég vissi hvað þetta táknaði. Pabbi missti sig náttúrulega þegar ég kom heim og svo fór hann á fyllirí. Þannig bar ég ábyrgð á drykkjunni. Þetta var svo sjúkt mynstur að hinar systurnar gátu líka skammað mig fyrir að hafa verið svo vitlaus að gleyma kvittuninni. Það sama gilti um okkur allar - ég gat alveg skammað þær fyrir eitthvað álíka. En um mjög marga hluti stóðum við saman."

Alltaf myrkur

Þáttaskil urðu svo í lífi Thelmu þegar hún var fimm ára en þá hóf pabbi hennar að misþyrma henni kynferðislega. "Ég man alveg eftir fyrsta skiptinu. Þá var mamma á spítala að eiga yngstu systur mína og fyrir utan pabba var annar maður að nafni Agnar. Báðir misbuðu þeir mér á grófasta máta. Auðvitað var þetta hreint helvíti - þetta var vont og sárt og ömurlegt. Þar fyrir utan var æskunni einfaldlega rænt af mér því mér var þröngvað inn í eitthvert kynferðislegt hlutverk sem ég átti ekkert að vera í. Börn hafa samt ótrúlega mikla hæfileika til að aðlagast aðstæðum. Ég hugsaði ekki sem fimm ára barn að það væri verið að misþyrma mér. Maður finnur bara einhverja leið til að lifa svona af."

Frá upphafi seldi pabbi Thelmu öðrum karlmönnum aðgang að henni og systrum hennar í skiptum fyrir áfengi og eiturlyf "og ég veit ekki nema hann hafi fengið pening líka", segir Thelma. "Til að byrja með komu þessir menn alltaf heim en við fórum ekki að fara í hús til einhverra kalla úti í bæ fyrr en ég var um átta ára. Það fylgdi þessu mikill líkamlegur sársauki sem og andlegur. Það var algengt að það blæddi undan þessu og oft var gripið í okkur og við slegnar til að halda okkur kyrrum eða til að fá okkur til að þegja ef við vorum farnar að gráta. Þetta var mjög gróft."

Thelma lýsir þessu tímabili í lífi sínu sem dimmu. "Það er svo skrýtið að mér finnst alltaf hafa verið myrkur. Ég man ekki eftir sól og birtu inn um glugga þegar ég var í húsinu. Sólin komst ekki inn í það eða inn í lífið yfirhöfuð. Seinna tók það mig langan tíma að skilja þetta orð "heim" - hvað í því fælist. Ég hafði lesið í bókum um þessa angurværu heimþrá en skildi hana aldrei. Í dag skil ég hana því ég hef búið mér til mitt "heim", mitt eigið hreiður. En æskuheimilið var það svo sannarlega ekki. Við þekktum aldrei þá tilfinningu að eiga öruggt heimili. Það kom mér svo á óvart þegar ég uppgötvaði að þetta ætti ekkert endilega að vera svona. Að önnur börn ættu heilbrigða foreldra og pabba sem væri góður við þau. Það var eitthvað sem var mjög framandi fyrir mér."

Thelma segist alls ekki geta áfellst móður sína fyrir hvernig komið var fyrir þeim systrum. "Hún var sjálf algjört fórnarlamb enda lenti hún í öllu því sama og við, bæði kynferðislegum og líkamlegum misþyrmingum, þungu andlegu ofbeldi og öllu því sem fylgdi. Hluti af ofbeldinu gagnvart mömmu var hvað hún var einangruð. Þegar ég heyri fólk tala um stórfjölskylduna sína átta ég mig svo sem alveg á hvað það er að tala um en upplifunin af henni var engin. Það þoldi enginn pabba og engum fannst gaman að koma í heimsókn því það var alltaf eitthvert rugl í gangi. Í minni minningu var mjög lítill samgangur við móðurfólkið mitt. Föðuramma mín og seinni maðurinn hennar bjuggu þó í nágrenninu og við systurnar heimsóttum ömmu oft. Okkur var hins vegar ekki boðið í fjölskylduboð eins og giftingarveislur og jólaboð."

Hún segir enga þeirra systra hafa fermst. "Ég var reyndar í algjörri uppreisn og öskureið út í Guð og fannst því gott að fá þetta tækifæri til að gefa skít í hann. Mér fannst hann algerlega hafa brugðist. Hins vegar vissum við líka að það væru engir peningar til fyrir veislu eða dýrum gjöfum þannig að við gátum gert ráð fyrir að það yrði bara niðurlæging. Ég man reyndar ekki hvort það hafi styrkt mína ákvörðun um að ferma mig ekki en ég veit að það gerði það hjá systur minni."

Sveið undan spurningunum

Eftir að Thelma hóf skólagöngu leit hún á skólann sem athvarf, fyrstu árin í það minnsta. Þegar á leið varð hún þó skotspónn skólafélaganna. "Eftir því sem ég brotnaði niður dró ég mig meira og meira inn í mína skel og varð sífellt hræddari. Þetta fundu hinir krakkarnir. Svo barst ofbeldið á heimilinu stundum út á götu og þar sem tveir bekkjarbræður mínir bjuggu í sömu götu og ég fór þetta ekki fram hjá þeim. Þegar á leið fóru kjaftasögurnar að leka út sem vakti forvitni hjá krökkunum: "Færðu alltaf bara súpu að borða? Er pabbi þinn alltaf allsber heima? Er pabbi þinn alltaf að ríða ykkur? Er pabbi þinn alltaf í dópi?" Þetta voru alls konar spurningar sem maður vildi ekki svara og smátt og smátt lokaði maður sig af. Svo endaði þetta einfaldlega í stríðni og grófu einelti." Fram að tólf, þrettán ára aldri átti Thelma þó vinkonu, sem stóð með henni þegar atgangurinn var sem mestur, en sú vinátta fékk snöggan endi. "Ég fæ ennþá í magann þegar ég hugsa um þetta," segir Thelma og dregur djúpt andann. "Þennan dag settist hún fyrir framan mig í staðinn fyrir við hliðina á mér eins og venjulega. Ég fór eitthvað að reyna að ná sambandi við hana og það endaði með því að hún sneri sér við og kallaði mig helvítis hóru sem léti pabba sinn ríða sér. Það var hræðileg tilfinning og ótrúlega vont - eins og að standa allsber niðri á Lækjartorgi eða eitthvað ámóta."

Tveir helstu kvalarar Thelmu í bekknum létu þetta tækifæri ekki fram hjá sér fara og tóku til við að demba yfir hana ruddalegum spurningum sem sveið undan. Á meðan sat bekkurinn hljóður og hlustaði en Thelma segir þó afskiptaleysi kennarans hafa verið verst. "Þetta var fullorðin kona, sjálfsagt af gamla skólanum, og hún bara roðnaði en sagði ekki orð. Af hverju gerði hún ekkert? Af hverju sagði hún þeim ekki að hætta? Af hverju lét hún ekki vita af þessu?"

Nefnt í framhjáhlaupi

Þessar spurningar eru áleitnar í huga Thelmu, ekki bara gagnvart umræddum kennara, heldur gagnvart samfélaginu öllu. Einu tilburðir þess til að grípa inn í gang mála fóru fyrir lítið þegar faðir hennar var sýknaður í Hæstarétti af ákærum um að hafa misnotað elstu dóttur sína að undangengnum áralöngum málaferlum og sakfellingu í undirrétti. Málið hófst árið 1972 með því að lögreglan sá ástæðu til að kanna nánar hvað lægi að baki auglýsingum, sem Stefán hafði birt í Vísi þar sem hann bauð tímarit til sölu. "Það var í því samhengi sem hún bankaði upp á hjá nágrönnum og þá kom fram, svona í framhjáhlaupi, að hann væri að ríða dætrum sínum. Fram að því hafði engum dottið í hug að gera neitt í því eða láta yfirvöld vita."

Í framhaldinu var elsta systirin fengin í yfirheyrslur þar sem hún staðfesti framburð nágrannanna. "Samkvæmt skjölum frá þessum tíma sagði hún í einni yfirheyrslunni að pabbi sinn hefði gert þetta gagnvart systrum sínum líka en það var aldrei kannað. Barnaverndaryfirvöld og félagsmálayfirvöld höfðu afskipti af þessu heimili í öll þessi ár, þau komu heim og athuguðu aðstæður en það talaði ekki nokkur manneskja við mig. Pabbi var náttúrulega búinn að undirbúa okkur með hvað við ættum að segja ef við yrðum spurðar en það var aldrei gert. Þegar ég var krakki var ég náttúrulega fegin því í okkar heimi voru yfirvöld óvinir okkar en mikið hefði ég samt viljað að einhver hefði spurt mig."

Málareksturinn leiddi þó til þess að Stefán og Agnar, sem hafði margoft níðst á stúlkunum, voru sakfelldir í undirrétti. Agnar undi dómnum en faðir stelpnanna ekki og slapp með skrekkinn þegar hann var sýknaður í Hæstarétti, sex árum eftir að málinu var hrundið af stað. Allan þann tíma gekk á með látlausu ofbeldi, kynferðislegu, líkamlegu og andlegu í lífi litlu stúlknanna. Það á Thelma erfitt með að fyrirgefa. "Mér finnst makalaust að maður, sem lá undir grun um svona gróft ofbeldi og búinn að fá á sig dóm í undirrétti, hafi samt fengið að búa áfram hjá okkur," segir hún. "Mér finnst mikil skömm liggja hjá Hæstarétti fyrir að hafa sýknað þennan mann. Skólayfirvöld vissu líka alveg að eitthvað var að en samt sem áður komu aldrei neinar tilkynningar frá þeim til barnayfirvalda. Ég man að skólahjúkrunarkonan spurði stundum um líðan mína en maður gat ekkert sagt. Annars vegar var mjög óljós trúnaður við hjúkku sem hafði hingað til ekki gert neitt og hins vegar ofsareiður pabbi. Fyrir lítið barn var ekki erfitt að velja. Sömuleiðis kallaði yfirkennarinn mig einhvern tímann inn til sín og spurði hvort það væri eitthvað sem ég vildi tala um en lengra náðu aðgerðirnar ekki. Í raun finnst mér allt þetta öryggisnet hafa brugðist. Börn sem eru í svona vandræðum eins og við vorum þarna í eiga að geta treyst því að þeim sé bjargað."

Ógnin skreppur saman

Thelmu vefst ekki tunga um tönn þegar ég spyr hvaða viðbrögð hún hefði viljað sjá. "Ég hefði viljað að pabbi hefði verið fjarlægður af heimilinu eða mömmu gert mögulegt að fara með okkur eitthvað annað. Þar áttu félagsmálayfirvöld að koma inn í. Ég vildi óska að menn hefðu ekki lokað augunum allir sem einn. Það var kannski erfitt eða umfram getu fólks og þekkingu að grípa inn í en ég hefði samt viljað að fólk hefði ekki látið staðar numið heldur ögrað sér svolítið og bjargað okkur. Það átti einfaldlega að bjarga okkur."

Hún telur sorglega lítið hafa breyst í þessum málum. "Þekkingin er orðin miklu meiri en ennþá veigrar fólk sér við að taka upp símtól og tilkynna um grun um illa meðferð á börnum. Kannski fæla alls kyns Grýlusögur um börn sem eru tekin grátandi úr faðmi foreldra sinna fólk frá því. Staðreyndin er hins vegar sú að fólki ber lagaleg skylda til að láta vita. Ef einhver veit um vanrækt barn, eða barn sem býr við ófullnægjandi aðstæður á að tilkynna það til barnaverndaryfirvalda og það er alveg nóg að hafa bara grun eða hugboð. Maður þarf ekki að vera viss um að grunurinn sé réttur heldur á alltaf að láta barnið njóta vafans."

Ofbeldið og barnavændið í gula húsinu stóð meira og minna þar til þær systur fluttust úr föðurhúsum en Thelma var 16 ára þegar hún fór að heiman. Þó dró talsvert úr því þegar hún var 12, 13 ára. "Sumir mannanna sem höfðu keypt okkur misstu bara áhugann af því að við vorum orðnar of gamlar og farnar að taka út of mikinn þroska. Pabbi varð líka veikari og veikari með árunum vegna neyslu og þannig skrapp ógnin smátt og smátt saman. Auðvitað hafði hann heljartak á okkur tilfinningalega en það var ekki alveg jafn öflugt og það hafði verið."

Að þykja vænt um ófreskju

Ósjálfrátt kemur orðið "ófreskja" upp í hugann þar sem faðir Thelmu er annars vegar og hún tekur undir að það lýsi honum vel. Sú spurning verður því áleitin hvernig menn geta orðið að slíku skrímsli? "Hann lenti þrisvar sinnum sem barn í kynferðislegu ofbeldi og þar af í grófri nauðgun þar sem stórsá á honum," svarar hún. "En ég hef forðast að reyna að skilja hann því þó ég hafi náð sátt innra með mér mun ég aldrei fyrirgefa þessa glæpi sem hann framdi. Mér fyndist felast ákveðið samþykki eða sátt við verknaðinn í því. Það er hluti af mannlífinu að verða pirraður og reiður út í barnið sitt annað slagið. En svo er ákveðin lína sem maður fer einfaldlega ekki yfir gagnvart börnum án þess að vera ófreskja. Ég komst líka að þeirri niðurstöðu að til að skilja ófreskju þyrfti ég að vera ófreskja sjálf og það vil ég ekki. Mig langar ekki til að setja mig inn í svona ógeðslegan huga. Ég þarf ekki að skilja af hverju menn geta gert svona. Ég veit að pabbi var veikur, ég veit að hann var geðsjúkur og átti við vandamál að stríða og það nægir mér alveg. En einhverju sinni var hann bara sál í litlum dreng og til þess get ég litið. Ég get fyrirgefið þessum litla dreng en ekki fullorðna manninum sem framdi glæpina."

Svo þversagnarkennt sem það kann að hljóma segir Thelma að sér þyki vænt um pabba sinn, sem er nú látinn. "Ég lærði að þó að ég viðurkenndi þessa ofsalega grófu og ljótu glæpi sem voru framdir gagnvart okkur sem litlum börnum, þá þyrfti ég ekki að hata hann. Það er alveg rými fyrir væntumþykju líka. Eins og aðrar litlar stelpur elskaði ég pabba minn og ég á yndislegar minningar um hann - minningar um bæjarferðir fyrir jólin þar sem hann sveiflaði mér upp í loftið og keypti handa mér kakó með rjóma og vöfflu niðrá Hressó. Við fórum kannski inn á Mokkakaffi og gáfum öndunum niður við Tjörn. Þetta eru dýrmætar minningar enda voru þær ekki daglegt brauð og þarna upplifði ég einhvers konar öryggi í svolitla stund. Ég vil ekki afneita þessum tilfinningum eða vanvirða þær. Þær eru hluti af mér og minni æsku. Alveg eins og ég viðurkenndi reiðina og sársaukann og allt það þá vil ég líka viðurkenna að mér þótti vænt um þennan mann. En þó að mér hafi þótt vænt um hann þá var hann ófreskja. Mér þótti þá bara svolítið vænt um ófreskju."

Meinvættirnir voru fleiri en einn og í samtali okkar nafngreinir Thelma að minnsta kosti sex barnaníðinga, fyrir utan pabba sinn, sem brutu gegn þeim systrum. "Ég hitti einn uppi í Kringlu og skyrpti framan í hann," segir hún. "Ég veit að maður á ekki að gera svoleiðis en ég gerði það nú samt. Annan hitti ég einhverju sinni þegar ég gekk með stráknum mínum í hús að selja SÁÁ-álfinn. Hann kom til dyra í einu húsinu og hreinlega panikeraði. Mér brá líka mikið en gerði ekkert." Hún segir marga þessara manna enn á lífi en fyrir utan ofangreind tilvik hafi hún lítið rekist á þá eftir að ofbeldinu gegn henni lauk.

Margir lifa ekki af

Ég velti því fyrir mér hvaða refsing Thelmu finnst hæfileg fyrir glæpi af þessu tagi og henni vefst tunga um tönn. "Í dag, eftir að hafa starfað mikið að þessum málum, vil ég að unnið sé með ofbeldismennina, ekkert síður en fórnarlömbin. Ég vil sjá miklu, miklu þyngri refsingar, ekki til að láta ofbeldismönnunum líða illa heldur vil ég að þau skilaboð fari út í þjóðfélagið að okkur þyki þetta ekki í lagi. Það er svo sárt að vera fórnarlamb í þessum aðstæðum þegar kerfið tilkynnir opinberlega og meira að segja á forsíðum dagblaðanna að því finnist þetta í lagi. Það eru skilaboðin sem fórnarlömbin fá með þessum vægu dómum. Til dæmis fékk einn maður bara skilorð. Hann var dæmdur sekur fyrir að hafa misnotað stúlku, en hann þurfti ekkert að sitja af sér vegna þess að hann var búinn að stofna nýja fjölskyldu og átti núna litla dóttur. Hvarflaði það ekki að neinum að stelpan gæti verið í hættu? Það vantar alveg heilbrigða skynsemi í þessa hluti.

Hvað pabba minn varðar þá hefði mér ekki fundist nein refsing nógu þung. Hann eyðilagði ekki bara mitt líf, hann rústaði lífi okkar allra systranna fimm og mömmu okkar. Það er ekki honum að þakka að við erum á lífi í dag. Ofbeldismenn eins og hann eru duglegir að segja við sjálfa sig að glæpir þeirra séu í lagi því fórnarlambið eigi eftir jafna sig. En þannig er það bara ekki. Fjöldinn allur af fólki lifir kynferðislegt ofbeldi ekki af. Sjálf hugsaði ég oft um það í gegnum árin að svipta mig lífi og stundum leið mér þannig að líklega var það bara æðri máttur sem kom í veg fyrir að það gerðist. Ofbeldismennirnir þurfa að vita að athæfi þeirra er öðru fólki lífshættulegt."

Þeir sem lifa af eru langt því frá að vera heilir. "Það er alveg sama þó 50 ár líði, þeir sem verða fyrir kynferðisofbeldi burðast með afleiðingarnar alla ævi. Það sem ég hef gert er að snúa vörn í sókn. Ég nýti mér þetta. Ég fékk þessa reynslu, hún var mjög langt frá því að vera góð. Ég þurfti að vinna úr miklu efni og er enn að. En núna finnst mér ég geta notað mér þessa reynslu sem meðbyr. Að ýmsu leyti hefur hún líka gert mig sterkari. Er ekki sagt að það sem ekki bugar mann, styrkir mann? Tíminn læknar þetta alveg örugglega ekki - ég kem alltaf til með að hafa hjartasár og sorgin yfir týndri barnæsku verður alltaf til staðar. En ég leyfi henni ekki að stýra mér. Ég er meðvituð um afleiðingar ofbeldisins og sumar eru alveg horfnar eins og skömmin. Í raun er ég bara með ansi sterka og góða sjálfsmynd - já, mér finnst ég bara æðisleg," segir Thelma og skellihlær. "Það sem svíður kannski sárast er að hafa verið sett í það hlutverk að vera fórnarlamb alla mína æsku og ég fékk ekkert um það að ráða. En ég er búin að velja að vera það ekki lengur. Ég neita að vera fórnarlamb í dag."

Hún segir þá sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi því eiga sér von um bærilegt líf en forsenda þess sé að leita sér hjálpar. "Það er eins og að fótbrjóta sig og fara ekki til læknis og staulast svo áfram þangað til brotið grær einhvern veginn saman. Sá fótur verður aldrei jafn heill og hinn sem aldrei hefur brotnað. Ef þú fótbrotnar þá leitarðu þér hjálpar og ef þú brotnar í sálinni þá áttu að gera það líka."

Græddi sjálfa sig

Þrettán ár eru síðan Thelma leitaði sér fyrst hjálpar hjá Stígamótum og henni verður tíðrætt um hversu góðar og faglegar móttökur hún fékk. "Það er alveg rétt að ég sá hreinlega ljósið þar og það var æðisleg tilfinning. Heilum skýjabakka af rugli var sópað úr hausnum á mér. Áður voru allar tilfinningar svo ofsalega óskýrar og á svo miklu flandri og ég náði ekki tökum á neinu. Eftir sat bara vanlíðan og örvænting. Allt í einu lærði ég að til voru nöfn fyrir þessar tilfinningar, nöfn eins og sorg, kvíði og sektarkennd. Bara það að uppgötva að ég mætti hafa skoðanir - ekki til að þóknast einhverjum eða til að lifa af - heldur af því að mér fannst eitthvað, var algerlega nýtt fyrir mér. Þótt það væri erfitt að kafa ofan í fortíð sína var það líka oft skemmtilegt, enda græddi ég svo mikið á því. Ég græddi sjálfa mig."

Í dag starfar Thelma hjá Kvennaathvarfinu og með Stígamótum og á sautján ára son sem hún viðurkennir að hún hafi líklega ofverndað. "Ég held að það sé ekki spurning. Ég var skíthrædd um hann og leyfði honum ekki að hitta afa sinn nema einu sinni og þá með mér. Ég vildi ekki að pabbi kæmi nálægt honum." Hún segir sambandið við föðurfólk sitt ekkert og hið sama megi segja um móðurfjölskylduna en hins vegar séu sterk bönd á milli þeirra systra og mæðgna. "Við höfum alltaf verið mjög samheldnar og ég held að sú trú, að við stæðum vel saman, hafi fleytt okkur ansi langt. Hins vegar upplifði ég mig alltaf sem eyju. Mér fannst ég aldrei tilheyra fjölskyldunni alveg og fannst ég stöðugt þurfa að vera að sanna tilverurétt minn." Eftir að Thelma fór að vinna í sínum málum í Stígamótum fannst henni þessi tilfinning yfirþyrmandi. "Ég brá þá á það ráð að segja mig úr fjölskyldunni meðan ég var að ná áttum og hafði ekkert samband við mömmu mína og systur í eitt ár. Þegar ég hitti þær aftur voru samskipti okkar mun betri en áður og þegar ég gat tekið þessi gleraugu niður fann ég aðeins fyrir ást í minn garð. Og í dag eru böndin á milli okkar mjög sterk."

Nóg að brjóta spegil einu sinni

Styrkur og samheldni þeirra systra sést kannski hvað best á því að bókin er skrifuð í sátt við systur og móður Thelmu. "Ég hefði aldrei farið út í þetta nema að tala við þær fyrst. Þeim er líka mikið í mun að sagan komist á framfæri og hjálpuðu til við samningu hennar. Ég trúi því að þessi saga geti skipt máli - að með því að opinbera hana á þennan hátt geti hún verið vopn í baráttunni gegn kynferðisglæpum. Nú hef ég starfað með Stígamótum í þó nokkurn tíma og mig langar stundum til að gráta þegar ég sé hvernig ennþá er farið með mörg af þessum málum og hversu lítið hefur unnist. Ennþá erum við að lesa í fjölmiðlum um mál sem hafa klúðrast."

Hún segir rannsóknir hafa sýnt að 25 prósent stúlkna og 10 prósent drengja undir 18 ára aldri lenda einhvern tímann í kynferðislegu ofbeldi af einhverjum toga, allt frá káfi og upp í allra grófasta ofbeldið. "Afleiðingarnar af káfi geta verið þær sömu og ég barðist við þegar ég kom fyrst inn í Stígamót. Ofbeldi er ekki mælt í magni. Það er nóg að brjóta spegil bara einu sinni og hann verður aldrei heill. Um leið og brotið er á börnum er búið að brjóta alveg helling. Einhverju ljótu og andstyggilegu hefur verið plantað í sálina þeirra sem ekki er auðvelt að losna við.

Með útgáfu bókarinnar vildi ég aðeins minna á okkur sem höfum lent í þessu. Það er svo auðvelt að tala um þetta í prósentum - 25 prósent stúlkna, hvað er það? Á bak við þessar tölur eru raunveruleg líf sem hafa farið í súginn. Ég vildi gefa þessum málaflokki andlit í stað talna og línurita. Ef aðeins ein kona kemur inn í Stígamót eftir að hafa lesið bókina um mig er útgáfa hennar þess virði. Heilt líf er í húfi."

Sjálf segir Thelma að hún hafi gengið í gegnum heilmikið ferli við bókarskrifin. "Fyrir mig er þessi bók stór yfirlýsing um að skömmin er ekki mín. Ég vil vinna bug á þeirri hugmynd að við, fórnarlömbin í þessum málum, höfum eitthvað að fela. Við eigum ekki að bera byrðarnar af því að hafa verið beitt ofbeldi og alla skömmina sem fylgir heldur ofbeldismennirnir. Og samfélagið á líka að axla sína ábyrgð." | ben@mbl.is

Eftir Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur Ljósmyndir Kristinn Ingvarsson

Þriðjudaginn 11. október, 2005 - Ritstjórnargreinar

"Það átti að bjarga okkur"

Hverjum þeim sem hefur ástæðu til að ætla að barn búi við óviðunandi uppeldisaðstæður, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að tilkynna það barnaverndarnefnd," segir í 16.

Hverjum þeim sem hefur ástæðu til að ætla að barn búi við óviðunandi uppeldisaðstæður, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að tilkynna það barnaverndarnefnd," segir í 16. grein barnaverndarlaga. Í 17. gr. sömu laga er fjallað um tilkynningarskyldu þeirra sem afskipti hafa af börnum: "Hverjum þeim sem stöðu sinnar og starfa vegna hefur afskipti af málefnum barna og verður í starfi sínu var við að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart. [...] Tilkynningarskylda samkvæmt þessari grein gengur framar ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta."

Á sunnudag birtist í Tímariti Morgunblaðsins viðtal Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur við Thelmu Ásdísardóttur, sem lýsir andlegum, líkamlegum og kynferðislegum misþyrmingum, sem faðir hennar beitti hana og systur hennar, en þessi saga er sögð í nýrri bók Gerðar Kristnýjar, Myndin af pabba. Einnig seldi faðir Thelmu ókunnugum aðgang að henni og systrum hennar. Í samtalinu kemur fram að ástandið á heimilinu hafi átt að vera öllum ljóst, sem til þekktu. "Í raun finnst mér allt þetta öryggisnet hafa brugðist. Börn sem eru í svona vandræðum eins og við vorum þarna í eiga að geta treyst því að þeim sé bjargað," segir Thelma og bætir við: "Ég vildi óska að menn hefðu ekki lokað augunum allir sem einn. Það var kannski erfitt eða umfram getu fólks og þekkingu að grípa inn í en ég hefði samt viljað að fólk hefði ekki látið staðar numið heldur ögrað sér svolítið og bjargað okkur. Það átti einfaldlega að bjarga okkur."

Við lesturinn á frásögn Thelmu vaknar sú spurning hvernig ástandið sé nú. Er almenningur vakandi fyrir velferð barna? Búum við enn við það að horft sé fram hjá því, sem börn geta þurft að þola inni á heimilum? Er brugðist við grunsemdum um að illa sé farið með börn? Níðingsskapur gegn barni skilur eftir sig ör alla ævi og það er ekki aðeins lagaleg heldur siðferðisleg skylda okkar allra að koma barni í neyð til hjálpar.

"Hugarfarið hjálpar mörgum"
"Faðirinn sýknaður vegna sönnunarskorts"